ऑनलाइन नोकरीच्या नावाखाली सायबर गुन्हेगारांकडून बायोमेट्रिक आणि वैयक्तिक माहिती चोरी केली जात असल्याचा इशारा केंद्र सरकारच्या सायबर यंत्रणांनी दिला आहे.
नवी दिल्ली : ऑनलाइन नोकरीच्या शोधात असलेल्या लाखो तरुणांसाठी धोक्याची घंटा वाजली आहे. नोकरीच्या आमिषाने उमेदवारांची वैयक्तिक माहिती, चेहरा, आवाज आणि बायोमेट्रिक डेटा चोरी करण्यासाठी सायबर गुन्हेगारांनी नवे तंत्र विकसित केल्याचा इशारा केंद्र सरकारच्या सायबर सुरक्षा यंत्रणांनी दिला आहे. गृह मंत्रालयांतर्गत कार्यरत भारतीय सायबर गुन्हे समन्वय केंद्राच्या विशेष युनिटने याबाबत नागरिकांना सतर्क राहण्याचे आवाहन केले आहे.
सायबर तज्ज्ञांच्या मते, गुन्हेगार आता कृत्रिम बुद्धिमत्ता म्हणजेच एआयच्या मदतीने बनावट भरती प्रक्रिया उभी करत आहेत. या प्रक्रियेत उमेदवारांना आकर्षक पगार, वर्क फ्रॉम होम, तात्काळ नियुक्ती आणि निश्चित निवडीची हमी दिली जाते. नोकरीच्या संधीच्या आशेने अनेक उमेदवार या जाळ्यात अडकत असून त्यांची संवेदनशील माहिती सायबर गुन्हेगारांच्या हाती लागत आहे.
फसवणुकीची सुरुवात साधारणपणे एका आकर्षक नोकरीच्या ऑफरपासून होते. गुन्हेगार स्वतःला नामांकित कंपनीचे मानव संसाधन अधिकारी किंवा भरती एजन्सीचे प्रतिनिधी असल्याचे भासवतात. ई-मेल, वेबसाइट आणि कागदपत्रे इतकी विश्वासार्ह तयार केली जातात की सामान्य व्यक्तीला ती बनावट असल्याचे ओळखणे कठीण जाते.
त्यानंतर उमेदवारांना ऑनलाइन मुलाखत किंवा डिजिटल पडताळणीसाठी बोलावले जाते. व्हिडिओ कॉल किंवा विशेष अॅपच्या माध्यमातून फेस स्कॅन, थेट व्हिडिओ रेकॉर्डिंग, डोळ्यांच्या हालचालींची तपासणी, चेहऱ्याची ओळख पडताळणी आणि आवाजाचे नमुने देण्यास सांगितले जाते. याच प्रक्रियेदरम्यान सायबर गुन्हेगार उमेदवारांचा बायोमेट्रिक डेटा गोळा करतात.
तज्ज्ञांच्या मते, एआय तंत्रज्ञानामुळे या प्रकारच्या फसवणुकीचा धोका अधिक वाढला आहे. पूर्वी सायबर गुन्हेगार बँक खात्याची माहिती, ओटीपी किंवा पासवर्ड चोरण्यावर भर देत होते. मात्र आता ते एखाद्या व्यक्तीची संपूर्ण डिजिटल ओळख तयार करण्यास सक्षम झाले आहेत. चेहऱ्यावरील हावभाव, डोळ्यांची हालचाल आणि आवाजाच्या नमुन्यांच्या आधारे डीपफेक तंत्रज्ञानाचा वापर करून बनावट व्हिडिओ आणि ओळख निर्माण केली जाऊ शकते.
सायबर सुरक्षा तज्ज्ञांच्या माहितीनुसार, अशा प्रकारे मिळालेल्या माहितीचा वापर बनावट केवायसी, बँकिंग फसवणूक, कर्ज उचलणे, सरकारी कागदपत्रांमध्ये फेरफार करणे किंवा आर्थिक गुन्ह्यांसाठी केला जाऊ शकतो. काही प्रकरणांमध्ये मोबाईल क्रमांक अधिकृत ओळखपत्रांशी जोडण्याचे अथवा बदलण्याचे प्रकारही समोर आले आहेत.
ऑनलाइन नोकरी शोधणारे युवक या फसवणुकीचे सर्वात मोठे लक्ष्य बनत आहेत. बेरोजगारी, चांगल्या संधींचा शोध आणि तातडीने नोकरी मिळवण्याची इच्छा यामुळे अनेकजण ऑफरची पडताळणी न करता त्यावर विश्वास ठेवतात. याच मानसिकतेचा फायदा सायबर गुन्हेगार घेत असल्याचे निरीक्षण नोंदवले गेले आहे.
गृह मंत्रालयाच्या सायबर विभागाने काही महत्त्वाच्या बाबींकडे लक्ष वेधले आहे. भरतीसंबंधित ई-मेल अधिकृत डोमेनऐवजी सामान्य ई-मेल आयडीवरून आला असेल, सुरुवातीलाच आधार कार्ड, पॅन कार्ड, बँक तपशील किंवा बायोमेट्रिक माहिती मागितली जात असेल, त्वरित निर्णय घेण्यासाठी दबाव आणला जात असेल किंवा कंपनीबाबतची माहिती संशयास्पद वाटत असेल तर उमेदवारांनी सावध राहण्याची गरज आहे.
विशेषतः अनावश्यक फेस स्कॅनिंग, डोळ्यांची ओळख पडताळणी किंवा व्हिडिओ रेकॉर्डिंगची मागणी केली जात असल्यास त्यामागे फसवणुकीचा डाव असू शकतो, असा इशारा देण्यात आला आहे.
डीपफेक तंत्रज्ञान सध्या सायबर गुन्हेगारांचे सर्वात प्रभावी शस्त्र बनत चालले आहे. एखाद्या व्यक्तीचा चेहरा आणि आवाज वापरून बनावट व्हिडिओ, ऑडिओ किंवा संदेश तयार केले जाऊ शकतात. त्यामुळे आर्थिक फसवणूक, ओळख चोरी आणि सामाजिक फसवणुकीच्या घटना वाढण्याची भीती व्यक्त केली जात आहे.
डिजिटल युगात चेहरा, आवाज आणि बायोमेट्रिक माहिती ही व्यक्तीची सर्वात मौल्यवान ओळख बनली आहे. त्यामुळे कोणतीही ऑनलाइन भरती प्रक्रिया स्वीकारण्यापूर्वी संबंधित कंपनीची सखोल पडताळणी करणे, अधिकृत संकेतस्थळ तपासणे आणि वैयक्तिक माहिती देताना विशेष खबरदारी घेणे आवश्यक असल्याचे सायबर सुरक्षा तज्ज्ञांनी सांगितले आहे.
सायबर यंत्रणांच्या मते, थोडीशी सतर्कता आणि पडताळणी केल्यास नागरिक आपली डिजिटल ओळख, आर्थिक सुरक्षितता आणि करिअर मोठ्या धोक्यापासून वाचवू शकतात.
°°°°°