एप्रिलमध्ये येणाऱ्या महात्मा फुले, डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर आणि महात्मा बसवेश्वर यांच्या जयंतीनिमित्त त्यांच्या समता, मानवता आणि सामाजिक न्यायाच्या विचारांचा सखोल आढावा.
एप्रिल महिना भारतीय सामाजिक इतिहासात विशेष स्थान राखून आहे. या महिन्यात समतेच्या विचारांचा दीप प्रज्वलित करणाऱ्या तीन महान समतानायकांचे जयंतीदिन येतात. बाराव्या शतकात महात्मा बसवेश्वर यांनी प्रस्थापित अन्यायकारक व्यवस्थेविरुद्ध उभे राहत समाजात समतेची आणि श्रमप्रतिष्ठेची बीजे रोवली. त्यांच्या विचारांनी केवळ धार्मिक नव्हे तर सामाजिक परिवर्तनाची चळवळ उभी केली. त्यांनी व्यक्त केलेल्या ‘कायकवे कैलास’ आणि ‘दासोह’ या संकल्पनांनी श्रमाला प्रतिष्ठा देत सर्वांसाठी समानतेचा मार्ग खुला केला.
महात्मा बसवेश्वरांच्या समतावादी विचारांनी मध्ययुगीन भारत वर्षाच्या इतिहासावर आपली अमीट छाप उमटवली. निष्प्राण झालेल्या प्राचीन वीरशैव-लिंगायत धर्माचा प्रचार आणि प्रसार करुन त्याला पुनर्जीवीत करण्याचे महतकार्य केलेले आहे.
पुढील काळात संत परंपरेनेही या समतेच्या विचारांना अधिक बळ दिले. संत ज्ञानेश्वर, संत नामदेव, संत कबीर, संत रविदास, संत तुकाराम यांसारख्या संतांनी भक्ति आणि अध्यात्माच्या माध्यमातून समाजातील भेदाभेदाला आव्हान दिले. त्यांनी देवापर्यंत पोहोचण्यासाठी कोणत्याही जाती-धर्माच्या अडथळ्यांची गरज नसल्याचे स्पष्ट केले आणि मानवतेलाच सर्वोच्च स्थान दिले. त्यांच्या अभंग आणि वाणीमधून सामान्य माणसाला आत्मसन्मानाची जाणीव झाली.
एकोणिसाव्या शतकात महात्मा जोतिराव फुले यांनी शिक्षणाच्या माध्यमातून सामाजिक क्रांतीची नवी दिशा दिली. त्यांनी स्त्रीशिक्षण, शूद्र-अतिशूद्रांच्या उन्नतीसाठी आयुष्य वेचले. सावित्रीबाई फुले यांच्या सहकार्याने त्यांनी समाजातील अंधश्रद्धा, जातीय भेदभाव आणि अन्यायकारक प्रथा यांच्याविरुद्ध लढा उभारला. त्यांच्या कार्यामुळे समाजातील वंचित घटकांना शिक्षणाची आणि स्वाभिमानाची नवी दारे खुली झाली.
छत्रपती शाहू महाराजांनी सामाजिक न्यायाच्या धोरणांना राजकीय अधिष्ठान दिले. त्यांनी शिक्षण आणि नोकरीमध्ये आरक्षणाच्या माध्यमातून वंचित घटकांना संधी उपलब्ध करून दिली. या प्रयत्नांमुळे समाजातील दुर्लक्षित घटक मुख्य प्रवाहात येऊ लागले.
डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांनी या सर्व विचारांना वैचारिक आणि घटनात्मक आधार दिला. त्यांनी भारतीय राज्यघटनेच्या माध्यमातून समता, स्वातंत्र्य आणि बंधुता या मूल्यांना कायदेशीर स्वरूप दिले. त्यांच्या संघर्षामुळे अस्पृश्यतेविरुद्ध कायदे झाले आणि प्रत्येक व्यक्तीला सन्मानाने जगण्याचा अधिकार मिळाला. त्यांनी शिक्षण, संघटन आणि संघर्ष या त्रिसूत्रीच्या माध्यमातून समाजाला परिवर्तनाचा मार्ग दाखविला.
राष्ट्रसंत तुकडोजी महाराज आणि संत गाडगे बाबा यांसारख्या समाजसुधारकांनी ग्रामीण भागात स्वच्छता, शिक्षण आणि समाजजागृतीच्या माध्यमातून परिवर्तनाची चळवळ पुढे नेली. त्यांनी प्रत्यक्ष कृतीतून समाजाला दिशा दिली आणि मानवतेच्या मूल्यांचा प्रसार केला.
एप्रिलच्या कडक उन्हात येणारे हे जयंतीदिन केवळ औपचारिक साजरे करण्यापुरते मर्यादित नसून, या महान विचारांची आठवण करून देणारे आहेत. या समतानायकांनी दिलेली शिकवण आजही तितकीच महत्त्वाची आहे. सामाजिक विषमता, अन्याय आणि भेदभाव याविरुद्ध लढण्यासाठी त्यांच्या विचारांची गरज अधिक प्रकर्षाने जाणवते.
आजच्या काळात या विचारांचा स्वीकार करूनच खऱ्या अर्थाने समताधिष्ठित समाज निर्माण होऊ शकतो. फुले, आंबेडकर आणि बसवेश्वर यांच्या कार्याचा वारसा पुढे नेणे हीच त्यांच्या जयंतीदिनाची खरी पूर्तता ठरेल. त्यांच्या विचारांचा अंगीकार करून समाजात बंधुता, समता आणि न्याय या मूल्यांची रुजवात करणे ही प्रत्येकाची जबाबदारी आहे.
