मकर संक्रांती का साजरी केली जाते? सूर्याच्या उत्तरायण प्रवासापासून गंगा अवतरण, भीष्म पितामह आणि पौराणिक कथांपर्यंत जाणून घ्या या सणाचे धार्मिक महत्त्व.
हिंदू धर्मात मकर संक्रांती या सणाला विशेष धार्मिक आणि आध्यात्मिक महत्त्व आहे. सूर्यदेव जेव्हा मकर राशीत प्रवेश करतात, तेव्हाच मकर संक्रांतीचा पवित्र उत्सव साजरा केला जातो. दरवर्षी हा सण साधारणतः 14 किंवा 15 जानेवारी रोजी साजरा केला जातो. सूर्याच्या स्थितीनुसार तारखेत बदल होत असल्याने काही ठिकाणी मकर संक्रांती दोन वेगवेगळ्या दिवशी साजरी केली जाते.
शास्त्रानुसार वर्षभरात एकूण बारा संक्रांती येतात. यामधील मकर संक्रांती आणि कर्क संक्रांती या दोन संक्रांती विशेष मानल्या जातात. कर्क संक्रांतीच्या वेळी सूर्य उत्तरायणातून दक्षिणायनाकडे जातो, तर मकर संक्रांतीच्या दिवशी सूर्य दक्षिणायनातून उत्तरायणाकडे प्रवास सुरू करतो. सूर्याच्या उत्तरायण होण्याच्या या बदलालाच मकर संक्रांती म्हटले जाते. त्यामुळेच देशातील अनेक भागांत या सणाला ‘उत्तरायण’ असेही संबोधले जाते.
धार्मिक ग्रंथांनुसार बारा संक्रांतींचे चार प्रकार करण्यात आले आहेत. सूर्य उत्तरायण व दक्षिणायन बदलतो त्या मकर आणि कर्क संक्रांतींना अयन संक्रांती म्हटले जाते. मेष आणि तुला संक्रांती विषुव संक्रांती म्हणून ओळखल्या जातात, ज्यावेळी दिवस आणि रात्र समान असतात. मिथुन, कन्या, धनु आणि मीन संक्रांतींना षडशीती मुख संक्रांती, तर वृष, सिंह, वृश्चिक आणि कुंभ संक्रांतींना विष्णुपदी किंवा विष्णुपद संक्रांती मानले जाते.
मकर संक्रांती साजरी होण्यामागे अनेक पौराणिक कथा प्रचलित आहेत. धार्मिक मान्यतेनुसार या दिवशी भगवान सूर्यदेव आपल्या पुत्र शनीदेवांना भेटण्यासाठी मकर राशीत प्रवेश करतात. त्यामुळे पिता-पुत्रातील नात्याचे प्रतीक म्हणूनही या सणाकडे पाहिले जाते. असेही सांगितले जाते की मकर संक्रांतीच्या दिवशीच गंगा नदी राजा भागीरथांच्या मागोमाग कपिल मुनींच्या आश्रमातून प्रवास करत सागरात विलीन झाली. म्हणूनच या दिवशी गंगा स्नानाला विशेष पुण्य मानले जाते.
महाभारतातील महान योद्धा भीष्म पितामह यांनीही आपल्या इच्छामरणासाठी मकर संक्रांतीचाच दिवस निवडला होता, अशी मान्यता आहे. तसेच या दिवशी भगवान विष्णूंनी असुरांचा नाश करून त्यांच्या मस्तकांना मंदार पर्वताखाली दाबल्याची कथा सांगितली जाते. त्यामुळे मकर संक्रांतीला वाईट शक्तींच्या अंताचे आणि सकारात्मकतेच्या प्रारंभाचे प्रतीक मानले जाते.
काही मान्यतांनुसार माता यशोदांनी श्रीकृष्ण जन्मासाठी जे व्रत केले होते, तो दिवस मकर संक्रांतीचाच होता. तेव्हापासून या दिवशी व्रत करण्याची परंपरा सुरू झाल्याचे सांगितले जाते. विविध धार्मिक, आध्यात्मिक आणि नैसर्गिक बदलांचे प्रतीक म्हणून मकर संक्रांती भारतभर मोठ्या उत्साहात साजरी केली जाते.
[ टीप - संबंधित माहिती धार्मिक श्रद्धा, पुराणकथा आणि लोकपरंपरांवर आधारित सर्वसाधारण माहिती आहे. यासंबंधीची सत्यता, अचूकता किंवा अधिकृतता याबाबत कोणताही दावा नाही.
-----------------------------