चातुर्मास 2026 उद्यापासून सुरू होत आहे. भगवान विष्णूंची योगनिद्रा, चातुर्मासाचे धार्मिक महत्त्व, या काळातील नियम, काय करावे, काय टाळावे आणि आध्यात्मिक लाभ याविषयी सविस्तर माहिती.
आषाढ शुक्ल एकादशीपासून सुरू होणारा चातुर्मास हा हिंदू धर्मातील अत्यंत पवित्र आणि महत्त्वाचा कालखंड मानला जातो. यंदा चातुर्मासाची सुरुवात शनिवार, २५ जुलै २०२६ रोजी होत असून कार्तिक शुक्ल एकादशी अर्थात देवउठणी एकादशीपर्यंत हा कालावधी राहणार आहे. या चार महिन्यांत भगवान विष्णू योगनिद्रेत जातात, अशी धार्मिक श्रद्धा असून हा काळ साधना, संयम, जप, तप आणि आत्मचिंतनासाठी सर्वोत्तम मानला जातो.
'चातुर्मास' म्हणजे चार महिन्यांचा कालावधी. श्रावण, भाद्रपद, आश्विन आणि कार्तिक हे चार महिने धार्मिक दृष्टिकोनातून विशेष महत्त्वाचे मानले जातात. या काळात उपवास, दानधर्म, स्वाध्याय, देवपूजा आणि सात्त्विक जीवनशैलीला विशेष प्राधान्य दिले जाते. अनेक भक्त या कालावधीत विविध धार्मिक व्रतांचे पालन करून आध्यात्मिक प्रगतीचा प्रयत्न करतात.
धार्मिक मान्यतेनुसार, देवशयनी एकादशीच्या दिवशी भगवान विष्णू क्षीरसागरात योगनिद्रेत जातात. ते सृष्टीचे पालनकर्ते असल्याने या काळात विवाहासारखे शुभ आणि मांगलिक कार्य टाळण्याची परंपरा आहे. कार्तिक शुक्ल एकादशीला भगवान विष्णू योगनिद्रेतून जागे होतात आणि त्यानंतर पुन्हा शुभकार्यांना प्रारंभ केला जातो.
पौराणिक कथेनुसार, आषाढ महिन्यात भगवान विष्णूंनी वामन अवतार धारण करून राजा बळी याच्याकडून तीन पावलांत संपूर्ण सृष्टी दानस्वरूपात स्वीकारली. त्यानंतर राजा बळीला पाताळलोकाचे अधिपत्य देत त्याच्या राज्याचे रक्षण करण्याचे वचन दिले. त्यामुळे चातुर्मासाच्या काळात भगवान विष्णू विविध स्वरूपांतून राजा बळीच्या लोकाचे रक्षण करतात, अशी श्रद्धा आहे.
चार महिन्यांचे धार्मिक महत्त्व - आषाढ महिन्याच्या अखेरीस गुरु पौर्णिमा साजरी केली जाते. या दिवशी गुरुंची पूजा आणि त्यांच्याप्रती कृतज्ञता व्यक्त करण्याची परंपरा आहे. श्रावण महिन्यात भगवान शंकराची उपासना केली जाते. हा महिना दीर्घायुष्य, सुख-समृद्धी आणि आध्यात्मिक साधनेसाठी विशेष फलदायी मानला जातो. भाद्रपद महिन्यात भगवान श्रीकृष्णाची भक्ती केली जाते. याच महिन्यात श्रीकृष्ण जन्माष्टमीचा उत्सव साजरा केला जातो.
आश्विन महिन्यात कृष्ण पक्षात पितृपक्ष आणि श्राद्ध विधींना महत्त्व असते, तर शुक्ल पक्षात शारदीय नवरात्रोत्सवात आदिशक्तीची उपासना केली जाते. कार्तिक महिन्यात भगवान विष्णू आणि तुळशीची पूजा केली जाते. देवउठणी एकादशीनंतर विवाहासह इतर शुभकार्यांना पुन्हा सुरुवात होते.
चातुर्मासात कोणती कामे टाळावीत? - धार्मिक परंपरेनुसार चातुर्मासात विवाह, गृहप्रवेश, भूमिपूजन, मुंडन, उपनयन यांसारखे मांगलिक संस्कार टाळले जातात. तसेच नवीन व्यवसाय किंवा मोठ्या शुभ कार्याचा प्रारंभही या काळात न करण्याची प्रथा आहे.
चातुर्मासात आहार कसा असावा? - या काळात सात्त्विक आहाराला विशेष महत्त्व दिले जाते. दिवसातून एकदाच भोजन करणे अनेक जण पसंत करतात. कांदा, लसूण, मांसाहार आणि मद्यपान टाळावे, अशी धार्मिक मान्यता आहे. फळे, पाणी आणि हलका सात्त्विक आहार घेऊन मन देवभक्ती, जप आणि ध्यानात रमवावे.
चातुर्मासात काय करावे? - गुरु पौर्णिमेला गुरुंची पूजा करावी. श्रावण महिन्यात भगवान शंकराची उपासना करावी. भाद्रपदात भगवान श्रीकृष्णाचे नामस्मरण आणि भक्ती करावी. आश्विन महिन्यात पितरांचे श्राद्ध आणि देवीची आराधना करावी. कार्तिक महिन्यात भगवान विष्णू आणि तुळशीची पूजा करून देवउठणी एकादशीचे व्रत करावे.
चातुर्मासाचे आध्यात्मिक महत्त्व - चातुर्मास हा आत्मसंयम, मनःशुद्धी आणि आध्यात्मिक उन्नतीचा कालखंड मानला जातो. या काळात श्रद्धेने केलेले जप, तप, दान, उपवास आणि देवपूजा विशेष पुण्यदायी मानली जाते. सात्त्विक जीवनशैलीचा स्वीकार करून मन, शरीर आणि विचार यांचे शुद्धीकरण करण्याची ही सर्वोत्तम संधी असल्याचे धार्मिक मान्यता सांगते.
°°°°°