ईरानमध्ये सुरू असलेल्या जनआंदोलनात सुरक्षा दलांच्या कारवाईत किमान 2,615 जणांचा मृत्यू झाल्याचा दावा करण्यात येत आहे. फाशीची योजना थांबवल्याचे डोनाल्ड ट्रंप म्हणत असले तरी अमेरिका-ईरान लष्करी तणाव अधिक वाढताना दिसत आहे.
ईरानमध्ये सुरू असलेल्या तीव्र जनआंदोलनामुळे देशांतर्गत अस्थिरता टोकाला पोहोचली असून त्याचे आंतरराष्ट्रीय पडसादही उमटू लागले आहेत. अमेरिका स्थित मानवाधिकार कार्यकर्त्यांच्या, वृत्तसंस्थेच्या माहितीनुसार, निदर्शनांवर कारवाई करताना ईरानी सुरक्षा दलांकडून आतापर्यंत किमान 2,615 जणांचा मृत्यू झाला आहे. गेल्या अनेक दशकांतील ईरानमधील कोणत्याही आंदोलनातील ही सर्वात मोठी मृत्युसंख्या मानली जात असून 1979 च्या इस्लामिक क्रांतीच्या काळातील अराजकतेची आठवण करून देणारी परिस्थिती निर्माण झाली आहे.
हे आंदोलन 28 डिसेंबरपासून सुरू झाले असून, ईरानी चलन रियालच्या तीव्र घसरणीने नागरिकांमध्ये असंतोष उफाळून आला. आंतरराष्ट्रीय निर्बंधांमुळे अडचणीत सापडलेली अर्थव्यवस्था, महागाई आणि बेरोजगारी यामुळे जनतेचा रोष वाढत गेला आणि तो आता थेट सत्तेविरोधी आंदोलनात रूपांतरित झाला आहे.
या पार्श्वभूमीवर अमेरिकेचे राष्ट्राध्यक्ष डोनाल्ड ट्रंप यांनी मोठे विधान करत सांगितले की, ईरानमध्ये आंदोलकांना फाशी देण्याची योजना थांबवण्यात आल्याची माहिती त्यांना देण्यात आली आहे. “मला सांगण्यात आले आहे की हत्या थांबल्या आहेत आणि फाशी दिली जाणार नाही,” असे ट्रंप यांनी माध्यमांशी बोलताना म्हटले. मात्र त्यांनी संभाव्य अमेरिकन लष्करी कारवाईबाबत कोणताही ठोस नकार दिलेला नसून, “वाट पाहा आणि बघा,” अशी प्रतिक्रिया दिली आहे.
याआधी ईरानचे परराष्ट्र मंत्री अब्बास अराघची यांनी फॉक्स न्यूजला दिलेल्या मुलाखतीत फाशीची कोणतीही योजना नसल्याचा दावा केला होता. “आज किंवा उद्या कोणालाही फाशी दिली जाणार नाही,” असे त्यांनी सांगितले होते. तसेच कोणताही पुरावा न देता इस्रायलवर हिंसाचार भडकावल्याचा आरोपही त्यांनी केला होता.
या आंदोलनादरम्यान मृत्युदंडाची शिक्षा सुनावण्यात आलेले पहिले आंदोलक इरफान सोल्टानी यांना बुधवारी फाशी दिली जाणार होती. मात्र त्यांच्या चुलत बहिणीने ‘द गार्डियन’ला सांगितले की, ईरानी कारागृह अधिकाऱ्यांनी फाशी अद्याप झाली नसल्याचे कळवले आहे. कोणतेही स्पष्ट कारण न देता ही फाशी सध्या स्थगित करण्यात आल्याचे सांगण्यात आले आहे.
दरम्यान, परिस्थिती अधिक गंभीर होत असतानाच ईरानने कोणतेही स्पष्टीकरण न देता आपले हवाई क्षेत्र व्यावसायिक विमानांसाठी बंद करण्याचा आदेश दिला आहे. अमेरिका आणि ईरान यांच्यातील वाढता लष्करी तणाव आणि संभाव्य हल्ल्याची भीती यामुळे अनेक परदेशी नागरिक देश सोडण्याचा प्रयत्न करत असल्याचेही वृत्त आहे.
ईरानी न्यायव्यवस्थेच्या प्रमुखांनी आंदोलकांशी संबंधित हजारो बंदींवर जलद सुनावणी करून कठोर शिक्षा देण्याची गरज असल्याचे विधान केल्यामुळे मानवाधिकार कार्यकर्त्यांमध्ये चिंता वाढली आहे. जरी सध्या फाशी थांबवली असल्याचे सांगितले जात असले, तरी येत्या काळात पुन्हा मृत्युदंडाची प्रक्रिया सुरू होऊ शकते, असा इशाराही कार्यकर्त्यांकडून दिला जात आहे.
अमेरिकेने अद्याप लष्करी कारवाईचा निर्णय जाहीर केलेला नसला तरी, ट्रंप प्रशासन ईरानमधील घडामोडींवर बारकाईने लक्ष ठेवून असल्याचे स्पष्ट झाले आहे. ट्रंप यांनी ईरानचे निर्वासित क्राउन प्रिन्स रेजा पहलवी यांच्याबाबत सकारात्मक वक्तव्य केले असले तरी, ते प्रत्यक्षात ईरानमध्ये सत्तास्थापन करू शकतील का, याबाबत त्यांनी शंका व्यक्त केली आहे. खामनेई सरकार कोसळण्याची शक्यता नाकारता येत नाही, असेही ट्रंप यांनी सूचित केले आहे.
एकूणच, ईरानमधील आंदोलन, मोठ्या प्रमाणावरील मृत्यू, फाशीच्या धोक्याचे सावट आणि अमेरिका-ईरानमधील वाढता तणाव यामुळे मध्यपूर्वेत नव्या संघर्षाची भीती व्यक्त केली जात आहे.
--------------------------------------