पश्चिम बंगालमध्ये भाजपच्या यशामागे राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाच्या ‘लो-प्रोफाइल’ रणनीतीची महत्त्वाची भूमिका असल्याचे विश्लेषण समोर येत आहे. सांस्कृतिक आणि सामाजिक पातळीवरील कामामुळे हा बदल घडल्याचे मानले जाते.
कोलकाता : पश्चिम बंगालमध्ये भाजपने मिळवलेले यश हे केवळ निवडणुकीपुरते मर्यादित नसून राज्याच्या दीर्घकालीन सामाजिक आणि वैचारिक बदलांचे परिणाम असल्याचे राजकीय विश्लेषकांकडून सांगितले जात आहे. या यशामागे राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाच्या जवळपास शतकभर चाललेल्या ‘सायलेंट’ आणि सातत्यपूर्ण कामाचा मोठा वाटा असल्याचे मानले जात आहे. एकेकाळी संघासाठी सामाजिकदृष्ट्या दूर असलेले बंगाल आता हळूहळू त्यांच्या प्रभावक्षेत्रात आले असल्याचे या निकालांमधून स्पष्ट झाले आहे.
पश्चिम बंगाल आणि संघ परिवार यांचे संबंध सुरुवातीपासून प्रत्यक्ष राजकारणापेक्षा वैचारिक आणि सांस्कृतिक पातळीवर अधिक मजबूत होते. ‘वंदे मातरम्’चे जनक बंकिमचंद्र चट्टोपाध्याय, ‘भारत माता’ची प्रतिमा साकार करणारे अबनींद्रनाथ टागोर आणि स्वामी विवेकानंद यांचे विचार संघाच्या वैचारिक पायाभूत रचनेत महत्त्वाचे राहिले आहेत. संघाचे संस्थापक केशव बळीराम हेडगेवार यांचे कोलकात्याशी असलेले संबंध देखील या ऐतिहासिक नात्याला बळ देणारे ठरले. मात्र, हे वैचारिक नाते राजकीय प्रभावात रूपांतरित होण्यासाठी अनेक दशके लागली.
बंगालमध्ये संघाच्या विस्ताराला ‘भद्रलोक’ मानसिकता हा सर्वात मोठा अडथळा मानला जात होता. ही केवळ सामाजिक ओळख नव्हती, तर सांस्कृतिक श्रेष्ठत्वाची भावना होती. बंगाली समाजात स्थानिक परंपरा, भाषा आणि धार्मिक आचार-विचार यांना विशेष महत्त्व दिले जात असल्यामुळे उत्तर भारतीय हिंदुत्वाच्या चौकटीत बसणाऱ्या विचारांना सुरुवातीला मर्यादित प्रतिसाद मिळत होता. दुर्गा आणि काली उपासनेचे वर्चस्व, हिंदीविरोधी भावना आणि बंगाली अस्मितेचा अभिमान यामुळे संघासाठी येथे थेट विस्तार करणे सोपे नव्हते.
या पार्श्वभूमीवर संघाने ‘लो-प्रोफाइल’ रणनीती स्वीकारत थेट राजकारणाऐवजी सामाजिक आणि सांस्कृतिक क्षेत्रात काम करण्यावर भर दिला. शिक्षण, सेवा कार्य, स्थानिक परंपरांशी जुळवून घेणे आणि समाजातील विविध घटकांमध्ये संवाद निर्माण करणे या माध्यमातून संघाने आपली मुळे मजबूत केली. हळूहळू या प्रयत्नांचा परिणाम दिसू लागला आणि भाजपसारख्या राजकीय पक्षाला राज्यात पाय रोवण्यासाठी पोषक वातावरण तयार झाले.
राजकीय स्तरावर ‘राम-बाम’ समीकरण, डाव्या विचारसरणीची घटती ताकद आणि सत्ताविरोधी भावना यांचा देखील या बदलात मोठा वाटा असल्याचे विश्लेषणात नमूद केले जात आहे. ममता बॅनर्जी यांच्या नेतृत्वाखालील तृणमूल काँग्रेसच्या दीर्घकालीन सत्तेविरोधात निर्माण झालेली नाराजी आणि पर्यायाच्या शोधात असलेला मतदार वर्ग भाजपकडे वळल्याचे चित्र दिसून आले.
एकूणच, पश्चिम बंगालमध्ये भाजपचा झालेला उदय हा केवळ एका निवडणुकीचा परिणाम नसून दीर्घकालीन वैचारिक, सामाजिक आणि संघटनात्मक प्रक्रियेचा परिपाक असल्याचे स्पष्ट झाले आहे. राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाच्या शांत पण सातत्यपूर्ण रणनीतीने राज्याच्या राजकीय पटावर मोठा बदल घडवून आणल्याचे या निकालांमधून अधोरेखित झाले आहे.
°°°°°