समुद्रमंथनातील हलाहल विष प्राशन केल्यानंतर महादेवांची पीडा कोणी शांत केली? उग्रतारा देवी, नीलकंठ आणि श्मशानवासी शिव यांच्या पौराणिक कथेमागील आध्यात्मिक अर्थ जाणून घ्या.
मुंबई : महाशिवरात्रिच्या निमित्ताने देशभरातील मंदिरांमध्ये सजावट आणि पूजाअर्चेची तयारी सुरू असताना भगवान शिवांच्या विविध रूपांबाबत उत्सुकता वाढली आहे. शिवपुराण, स्कंदपुराण आणि लिंगपुराण यांसारख्या ग्रंथांमध्ये शिवांच्या अनेक स्वरूपांचा उल्लेख आढळतो. त्यातील काही रूपे गूढ आणि तांत्रिक परंपरेशी निगडित मानली जातात. शिव श्मशानात का वास करतात आणि त्यांच्या कंठातील नीलवर्णाचे रहस्य काय, यामागे एक पौराणिक कथा सांगितली जाते.
समुद्रमंथनाच्या वेळी सर्वप्रथम हलाहल विष प्रकट झाले. हे विष इतके प्रखर होते की संपूर्ण सृष्टीचा नाश करण्याची त्यात क्षमता होती. देव-दानवांनी त्याला स्पर्श करण्यास नकार दिला. त्या वेळी महादेवांनी सृष्टीरक्षणासाठी ते विष स्वीकारले आणि प्राशन केले. त्यांनी ते कंठात रोखून धरले, ज्यामुळे त्यांचा कंठ निळा पडला आणि त्यांना ‘नीलकंठ’ म्हणून ओळख मिळाली. मात्र या विषामुळे त्यांच्या शरीरात तीव्र जळजळ निर्माण झाली.
पौराणिक कथेनुसार ही असह्य वेदना शांत करण्यासाठी आदिशक्तीच्या रूपातील माता उग्रतारा प्रकट झाल्या. तांत्रिक परंपरेत त्यांना महाशक्ती मानले जाते. त्यांनी आपल्या योगबलाने शिवांना बालरूप दिले. नवजात बालकाप्रमाणे रडणाऱ्या शिवांना त्यांनी कुशीत घेतले आणि मातेसारख्या ममतेने त्यांना स्तनपान केले. त्यांच्या अमृततुल्य दुधामुळे विषाचा प्रभाव शांत झाला आणि शिवांना वेदनांपासून मुक्ती मिळाली, अशी मान्यता आहे.
तंत्रग्रंथांमध्ये देवी तारेला उच्च स्थान दिले गेले आहे. त्यांचा भैरव ‘अक्षोभ्य शिव’ मानला जातो, म्हणजे क्षोभ न होणारे शिव. देवी उग्रतारेचे स्वरूप उग्र आणि गूढ मानले जाते. त्या महाश्मशानात वास करतात, गळ्यात नरमुंडांची माळ, अंगावर भस्म, सर्पांचे अलंकार आणि कधी वाघाच्या कातडीचे वस्त्र धारण केलेले असे त्यांचे वर्णन केले जाते. हे स्वरूप भयाचे नव्हे, तर अहंकार आणि अज्ञानाच्या नाशाचे प्रतीक मानले जाते.
शिवही आपल्या अंगावर भस्म धारण करतात, वाघाच्या कातडीवर आसन घेतात आणि श्मशानात वास करतात. यामागे वैराग्य आणि अंतिम सत्याची जाणीव असा गूढ अर्थ सांगितला जातो. श्मशान हे जीवनाच्या क्षणभंगुरतेचे प्रतीक आहे, जिथे रूप, संपत्ती आणि अहंकार सर्व काही राखेत परिवर्तित होते. शिवांचा श्मशानवास हा मृत्यूच्या पलीकडील निर्भयतेचा आणि मोक्षाच्या संदेशाचा द्योतक मानला जातो.
महाशिवरात्रि हा केवळ उपवास किंवा अभिषेकाचा दिवस नसून या गूढ तत्त्वज्ञानाचे चिंतन करण्याची संधी मानली जाते. हलाहल विष पचवणारे नीलकंठ आणि त्यांना मातेसारखी माया देणारी उग्रतारा या कथेतून असा संदेश दिला जातो की प्रत्येक संकटावर मात शक्य आहे आणि अंधकाराच्या पलीकडेही मुक्तीचा मार्ग असतो.
[ वरील माहिती पौराणिक कथांवर व तांत्रिक परंपरेतील उल्लेखांवर आधारित असून याबाबत कोणताही दावा करण्यात आलेला नाही.]
---------------------------------